Przedłożona do opinii książka profesora pedagogiki specjalnej, pracującego od 2000 r. w Wyższej Szkole Pedagogiki Specjalnej w Bielefeld (wcześniej by profesorem Uniwersytetu w Monachium) ukazała się w 2007 r. Jest odpowiedzią na zapotrzebowanie tak środowisk akademickich w zakresie teoretycznych podstaw pedagogiki niedostosowania społecznego, jak i na potrzeby praktyczne pedagogów i wychowawców, którzy pracują z młodzieżą problemową, sprawiającą trudności wychowawcze czy też przejawiającą zaburzenia w swoich zachowaniach.
Od początku lat 70. XX w. rozwijane były w Niemczech badania nad zachowaniami dewiacyjnymi młodzieży i patologii społecznej, w wyniku których powstała odrębna subdyscyplina pedagogiczna, włączana w tym kraju w strukturę pedagogiki specjalnej i pedagogiki leczniczej (terapeutycznej). Przedłożony do recenzji tom jest wprowadzeniem w niezwykle intensywnie rozwijającą się interdyscyplinarną wiedzę z tego zakresu, czyniąc z niego wysoce interesujący podręcznik akademicki.
Już we wstępie Autor wyjaśnia, że tytuł książki (w oryginale: Einfűhrung in die Verhaltensgestőrtenpädagogik, 2 aktualisierte Auflage, Ernst Reinhardt Verlag Munchen Basel 2002) ma na celu wskazanie jej czytelnikom, iż przedmiotem analiz nie są osoby niedostosowane społecznie i ich specjalne wychowanie, ale patologie w procesie wychowania i kształcenia. Nie chodzi tu zatem o prezentację modeli terapeutycznych, ale o zwrócenie uwagi na specyficzne, subtelne i zniekształcone formy wychowania, które prowadzą do dewiacyjnych zachowań wśród współczesnej młodzieży.
Hillenbrand analizuje przyczyny zachowań dewiacyjnych młodzieży, sięgając zarówno do uwarunkowań społecznych, środowiskowych jej codziennego świata życia, jak i do czynników biograficznych, rozwojowych. Nie pomija przy tym sytuacji ofiar oraz instytucjonalnych rozwiązań pomocowych tak im, jak i ich sprawcom. Zastanawia się nad tym, w jaki sposób można reagować w sytuacjach doświadczanej przemocy, czy istnieją możliwości jej uniknięcia oraz czy istnieją sposoby rozwiązywania problemów wynikających z patologicznych zachowań młodzieży. Warto formułować w tych kwestiach pytania mimo tego, iż – jak sam odwołuje się do Oscara Wilde’a - nie zawsze opłaca się poszukiwanie na nie odpowiedzi.
O wysokich walorach
strukturalno-merytorycznych tego podręcznika świadczy zastosowanie w nim na
zakończenie każdego rozdziału ćwiczeń, zaś na marginesach prezentowanych treści
wskazanie odpowiednim symbolem na ich szczególny charakter (badania i studia;
definicje – wyjaśnienie pojęć; przykłady; krytyka – pro i contra oraz zalecana
literatura przedmiotu). Całość tomu zamyka aneks zawierający słowniczek
podstawowych terminów, wskazówki do rozwiązania zadań problemowych, literaturę
przedmiotu i diagnostyczną oraz indeks przedmiotowy.
Monografia składa się z 10
rozdziałów, w których kolejno prezentowane są następujące treści:
Rozdział 1.
Podstawy naukowe (pojęcie wychowania,
pedagogiki, zachowań dewiacyjnych, klasyfikacje, częstotliwość i kryteria
zachowań dewiacyjnych, przedmiot badań oraz interdyscyplinarność pedagogiki
zachowań dewiacyjnych).
Rozdział 2.
Historia pedagogiki zachowań dewiacyjnych (historia instytucji – domy dziecka,
zakłady dla nieletnich, klasy wychowawcze, szkoły specjalne, psychiatria dziecięca i młodzieżowa oraz szkoły
kliniczne; historia idee – trudne dzieci jako dzieci: „moralnego zdziczenia” ,
jako „chore” dzieci i jako dzieci o zachowaniach dewiacyjnych).
Rozdział 3.
Naukowe modele pedagogiki zachowań dewiacyjnych (model biofizyczny,
psychodynamiczny, behawioralny, socjologiczny, polityczno-ekonomiczny i
ekologiczny).
Rozdział 4.
Wybrane koncepcje pedagogiki zachowań dewiacyjnych (psychodynamiczna koncepcja
„wspierania Ja” wg Redl’a; kognitywna koncepcja, ekologiczna koncepcja – model
systemowy, ekologiczna koncepcja –
model behawioralny).
Rozdział 5.
Diagnostyka zaburzeń zachowań (modele diagnostyki zaburzeń w zachowaniach –
diagnostyka medyczna, behawioralna, interakcjonistyczna i wspierająca).
Rozdział 6.
Oddziaływania wychowawcze przy zaburzeniach zachowań (prewencja, interwencja –
zabawy, sztuka, muzyka, relaksacja, przeżywanie, pedagogiczna modyfikacja
zachowań, doradztwo pedagogiczne, poradnictwo szkolne, poradnictwo
społeczno-pedagogiczne).
Rozdział 7.
Instytucje pomocy wychowawczej przy zaburzeniach zachowań (uwarunkowania prawne –
pomoc szkolna, pomoc socjalna, pomoc resocjalizacyjno-pedagogiczna, pomoc
psychiatryczna).
Rozdział 8.
Swoiste zakłócenia (agresja, nadaktywność – zakłócenia koncentracji i
hiperaktywności, lęk).
Rozdział 9.
Perspektywy pedagogiki zachowań dewiacyjnych (badania, metapoznanie, integracja
wiedzy o zakłóceniach zachowań, interesujące perspektywy).
Rozdział 10.
Dyskusja i otwarte problemy
(dominacja teorii
psychologicznych, prymat relacji międzyludzkich i etyczne przesłanki –
poszanowanie godności osoby).
Aneks
(słowniczek pojęć, wskazówki do rozwiązania ćwiczeń, literatura, publikacje z
diagnostyki, indeks rzeczowy).
Książkę warto było wydać nie tylko ze względu na interesujący układ i dobór treści, ale także ze względu na to, iż patologiczne cechy zachowań młodzieży stają się znakiem czasów nam współczesnych. Jeśli zależy nam na tym, by nasze społeczeństwo nie ulegało destrukcji, to należy wesprzeć pedagogów, psychologów i psychiatrów odpowiednią literaturą specjalistyczną, która pozwoli im nie tylko fascynować się na swój sposób postawami młodych ludzi jako ludzi najlepiej wyczuwających potrzeby szybko zmieniającego się świata, ale także odczuwających dezaprobatę dla jego ekscesów.
Dzięki tej książce możliwe było dokonanie
reasumpcji wiedzy na temat wyznaczników tych zachowań współczesnej młodzieży,
które rodzą krzywdy (także wśród przedstawicieli tej generacji) i destabilizują
życie społeczeństw. Mam nadzieję, że rozprawa przyczyni się też do
kształcenia pedagogów społecznych i pedagogów specjalnych w zakresie
resocjalizacji, ale także wniesie swoją cząstkę w przeciwdziałanie czy
przezwyciężanie trudności i konfliktów tkwiących w środowisku młodzieżowym.
Komentarze